Büküm sonucu yalnız sac kalınlığına bağlı değildir
Bir sac parçanın 90 derece bükülebilmesi, sadece kumpasla ölçülen kalınlığın makineye girilmesiyle garanti edilemez. Çeliğin kalite sınıfı, akma ve çekme dayanımı, sünekliği, yüzey durumu, hadde yönü, kesilmiş kenarın kalitesi, iç büküm yarıçapı, kalıp açıklığı ve kullanılan büküm yöntemi birlikte sonucu belirler. Aynı kalınlıktaki DKP, HRP ve galvaniz saclar; üretim standardı, mekanik özellik ve kaplama nedeniyle aynı ayarda aynı davranışı göstermeyebilir.
Sipariş aşamasında yalnız 'iki milim sac' demek yerine ürün türünü, standardı ve gerekiyorsa kalite sınıfını belirtin. Nihai parçanın iç ölçüsü, dış ölçüsü, büküm açısı, iç yarıçapı, büküm hattı uzunluğu ve adet bilgisi üretim çiziminde açık olmalıdır. Taşıyıcı veya güvenlik açısından kritik parçaların malzeme ve büküm değerleri proje mühendisi ve imalat prosedürüyle doğrulanmalıdır.
1. Malzeme sertifikasını ve mekanik özellikleri okuyun
Bükülebilirlik genel olarak malzemenin sünekliğiyle ilişkilidir; ancak yalnız uzama yüzdesine bakmak yeterli değildir. Akma dayanımı, çekme dayanımı, kalınlık, kimyasal bileşim, üretim yolu ve yüzey işlemi de önemlidir. Daha yüksek dayanımlı bir sac, aynı geometride daha büyük kuvvet ve iç yarıçap isteyebilir; geri yaylanması da daha belirgin olabilir. ArcelorMittal’in şekillendirme çalışmalarında dayanım arttıkça biçimlendirilebilirlik ve geri yaylanma davranışının değiştiği gösterilir.
Stoktaki ticari isimleri kesin bir kalite varsayımı gibi kullanmayın. DKP soğuk haddelenmiş yüzey grubunu, HRP ise sıcak haddelenip tufalı asitle temizlenmiş ürün grubunu anlatır; her grubun içinde farklı standart ve kalite seçenekleri olabilir. Sertifika gerekli işte parti ile belge eşleşmesini bükümden önce kontrol edin.
2. Minimum iç yarıçapı tahminle küçültmeyin
İç yarıçap küçüldükçe bükümün dış yüzeyindeki çekme gerinimi artar. Malzemenin izin verdiğinden daha keskin büküm; dış yüzde incelme, mikro çatlak veya görünür yırtılma oluşturabilir. Kabul edilebilir minimum değer, sac kalınlığının tek bir sabit katı değildir; kaliteye, dayanım seviyesine, kenar durumuna ve büküm yönüne göre değişir. Malzeme üreticisinin o kalite ve kalınlık için verdiği büküm tablosu esas alınmalıdır.
Çizimde sıfıra yakın keskin köşe gösterilmesi, parçanın gerçekten sıfır iç yarıçapla üretilebileceği anlamına gelmez. Tasarımcı, kalıpçı ve abkant operatörü gerçek iç yarıçap ile dış ölçüleri aynı referans üzerinden konuşmalıdır. Büküm payı ve büküm düşümü hesabı da kullanılan gerçek yarıçapa ve yönteme göre yapılır; rastgele bir K faktörü seri üretimde ölçü sapmasına yol açabilir.
3. Hadde yönünü kesim planına dahil edin
Sacın mekanik davranışı hadde yönüne paralel ve dik doğrultuda aynı olmayabilir. Bazı kalite ve dayanım seviyelerinde büküm hattının hadde yönüne göre konumu, izin verilen minimum yarıçapı etkiler. ArcelorMittal’in ürün kılavuzlarında büküm hattının hadde yönüne paralel veya dik oluşu için farklı yarıçap önerileri bulunabilmesi bunun somut örneğidir.
Bu nedenle fiber lazer, plazma veya giyotin kesim yerleşiminde yalnız fireyi azaltmaya odaklanmayın. Kritik ve dar yarıçaplı parçaların yönünü malzeme föyüne göre yerleştirin; hadde yönünü levha üzerinde izlenebilir biçimde işaretleyin. Parçalar farklı yönlerde iç içe yerleştirilirse aynı programda bükülen ürünler arasında çatlama veya açı farkı görülebilir.
4. Kesilmiş kenarı bükümden önce hazırlayın
Kesim kenarındaki çapak, sertleşmiş bölge, çentik veya ısıl hasar çatlağın başlangıç noktası olabilir. Özellikle büküm hattı kesilmiş kenara yakınsa veya kenar çekmeye çalışıyorsa kesim kalitesi daha önemli hâle gelir. Çapak yönünü, kesim yöntemini ve büküm yönünü birlikte düşünün; gerekiyorsa kenarı uygun biçimde çapaktan arındırın ve keskin kusurları giderin.
Taşlama yaparken sacı aşırı inceltmek veya kaplamayı geniş bir alanda kaldırmak başka sorun yaratır. Galvaniz sacda kesim ve büküm sonrası çinko tabakasındaki hasar, ortamın korozyon yüküne göre değerlendirilmelidir. Rötuş sistemi gerekiyorsa boya ya da çinko esaslı ürün, ilgili proje ve üretici talimatıyla uyumlu seçilmelidir.
5. Kalıp açıklığı ve büküm yöntemini malzemeyle eşleştirin
Havada büküm, tabana oturtma ve ezme aynı kuvveti, yarıçapı ve açı kontrolünü üretmez. Havada bükümde oluşan iç yarıçap çoğunlukla sacdan ve V kalıp açıklığından etkilenir. Daha dar açıklık kuvveti yükseltebilir ve yüzey izini artırabilir; aşırı geniş açıklık ise parça geometrisine veya minimum kenar boyuna uymayabilir. Kalıbın omuzları ile zımba ucu temiz ve hasarsız olmalıdır.
Gerekli pres kuvveti; kalınlık, büküm boyu, malzemenin çekme dayanımı ve kalıp açıklığıyla değişir. ArcelorMittal’in teknik kılavuzları da bu parametreleri kuvvet hesabının ana girdileri arasında sayar. Makinenin tonajını aşmayın ve yükü tabla boyunca izin verilmeyen biçimde yoğunlaştırmayın. Kalıp üreticisinin kapasite çizelgesi ile presin merkez dışı yük sınırlarını kontrol edin.
6. Geri yaylanmayı numune ve proses verisiyle yönetin
Büküm kuvveti kalktığında elastik gerilmelerin bir bölümü boşalır ve parça bir miktar açılır; buna geri yaylanma denir. ArcelorMittal, bu davranışın akma dayanımı arttıkça ve yarıçap-kalınlık oranı değiştikçe belirginleşebileceğini, takım boşluğu ile sürtünmenin de sonucu etkileyebildiğini açıklar. Bu yüzden hedef açı için makinede bir miktar fazla büküm veya uygun telafi yöntemi gerekebilir.
Tek bir internet tablosundaki dereceyi bütün partilere uygulamayın. Aynı kalite içindeki gerçek mekanik değerler, hadde yönü, kalınlık toleransı, takım aşınması ve malzeme yüzeyi sonucu değiştirebilir. Temsilî parçayla deneme bükümü yapın, açıyı yük kalktıktan sonra ölçün ve onaylı ayarı malzeme partisi, kalıp, zımba ve programla birlikte kaydedin.
7. Galvaniz ve görünür yüzeyleri koruyun
Galvaniz veya boyaya hazır DKP yüzeyinde takım izi, çizik ve kaplama ezilmesi yalnız kozmetik olmayabilir. Temiz takım, uygun koruyucu film ve malzemeyle uyumlu sürtünme azaltma yöntemi kullanılabilir; ancak araya konan malzeme gerçek yarıçapı ve açıyı değiştirebileceği için tekrar numune alınmalıdır. Yağ ve film kalıntısının sonraki kaynak veya boya prosesine etkisi de düşünülmelidir.
Kaplamada büküm hattı boyunca tozlanma, pullanma veya ayrılma görülürse parçayı otomatik kabul etmeyin. Büküm yarıçapı, malzeme kalitesi, kaplama türü, yön ve takım basıncını yeniden kontrol edin. Görünür cephe ya da korozyon açısından kritik işlerde kabul kriterini seri üretim başlamadan numune üzerinden belirleyin.
Teklif ve üretim kontrol listesi
Doğru sac ve büküm planı için şu bilgileri paylaşın:
- Sac türü, standardı, kalite sınıfı, kalınlığı ve sertifika ihtiyacı
- Parça açınımı, adet, büküm hattı uzunluğu ve toleranslar
- Hedef açı, iç yarıçap, kenar boyları ve referans alınacak ölçüler
- Hadde yönü ile kritik büküm hatlarının yerleşimi
- Kesim yöntemi, çapak yönü ve kenar hazırlığı
- Büküm yöntemi, zımba yarıçapı, V kalıp açıklığı ve pres kapasitesi
- Geri yaylanma denemesi, ölçüm yöntemi ve parti bazlı ayar kaydı
- Galvaniz veya görünür yüzey için iz, çizik ve kaplama kabul kriteri